«Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігінің гранты: Алма бақасының жеміс құрттары Laspeyresia pomonella L. және алма ағаштарына зиян келтіретін қалың қанатты көбелектерді энтомофагтар, феромондар және биопрепараттарды қолдана отырып биологиялық бақылау технологиясын әзірлеу»
ИРН: АР 09259748
Ғылыми жаңалығы мен жобаның маңыздылығы.
Алма бағына трофикалық байланысқан зиянды бунақденелілердің барлық түрлерінің әртүрлілігі арасында олардың жалпы қоры 250-ден астам атауларды құрайтын болса да, шаруашылық маңыздылығы бойынша тек қалың қанатты түрлер тобы – карпофагтар басым болып келеді. Олардың ішінде алма жеміс құрттары Laspeyresia pomonella L. (Lepidoptera класы, Tortricidae тұқымы) ерекше орын алады. Бұл фитофаг басқа түрлер арасында зияндылық көрсеткіші бойынша шын мәнінде басымдыққа ие. Жеміс құрттарының ұрғашылары жемістерді зақымдап, өнімділікті 80%-ға дейін төмендетеді.
Соңғы 50 жылдық тарихи шолу мәселенің мәнін көрсетіп отыр: сорттық құрылымның радикалды өзгерістеріне, инсектицидтердің кең ассортиментіне және шамамен 140 түр энтомофагтардың болуына қарамастан, бұл түр әлі күнге дейін барлық алма бақтары аймақтарында басым болып келеді және алма бақтарындағы негізгі инсектицидтік өңдеулер тек осы түрге қарсы жүргізіледі.
Бақша шаруашылығының барлық салаларында елеулі техникалық прогресске, сондай-ақ жоғары токсикалық, соның ішінде гормоналды препараттардың болуына қарамастан, бақтарды толық қорғау мүмкін емес. Бұл феноменнің мәні жеміс құрттарының ерекше қасиеттері мен әртүрлі стресс факторларына экологиялық бейімделу қабілетінде жатыр. Жасырын өмір сүру салты, ұрпаққа ерекше қамқорлық және алғаш рет біздің анықтағанымыздай, екінші деңгейлі оқыту қабілеті – алма бақтарында жеміс құрттарының басым болуына негізгі факторлар болып табылады.
Қазіргі заманғы экологиялық талаптар мен өнім сапасына қойылатын талаптарды ескере отырып, биологиялық сипаттағы баламалы технологияларды пайдалану негізінде мұндай зерттеулердің өзектігі айқын. Технологиялар трихограмма және басқа энтомофагтардың зертханалық мәдениеттерін бейімделген популяцияларды тарату жолын қарастырады.
Жұмыстың мақсаты:
Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағында алма жеміс құрттары (Laspeyresia pomonella L.) және басқа алмаға зиян келтіретін қалың қанатты түрлерге қарсы биологиялық қорғау жүйесін әзірлеу және енгізу.Күтілетін нәтижелер:
1.Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағындағы бақтар мен таулы ормандардағы Сиверс алма ағашында алма жеміс құрттары (Laspeyresia pomonella L.) және басқа алмаға зиян келтіретін қалың қанатты зиянкестерге мамандандырылған жергілікті энтомофагтар (паразиттер мен жыртқыштар) популяцияларын іздеу жүзеге асырылатын болады.
2.Агроклиматтық көрсеткіштерді міндетті түрде қолдану және олардың параметрлерін (жылу қоры, СЭТ) есепке ала отырып, алма жеміс құрттары мен олардың энтомофагтарын мониторингтеу әдістері әзірленіп, жетілдіріледі.
3.Алма жеміс құрттарының ұшу динамикасы, шекті деңгейлері, өңдеу мерзімдері анықталып, бақтағы қалың қанатты зиянкестер комплексінің фенологиясы зерттеледі.
4.Бақтардағы алма жеміс құрттарының санын азайту үшін ұрғашылардың дезориентация технологиясы енгізіледі.
5.Феромондарды қолдану, энтомофагтарды тарату және биопрепараттарды пайдалану арқылы фитофагтардың санын реттейтін бақты биологиялық қорғау жүйесі әзірленіп, енгізіледі.
Зерттеу нәтижелері
Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағындағы бақтар мен таулы ормандардағы Сиверс алма ағашында алма жеміс құрттары (Laspeyresia pomonella L.) және басқа қалың қанатты зиянкестерге мамандандырылған жергілікті энтомофагтар (паразиттер мен жыртқыштар) популяциялары ізделіп, зерттелді.
Іздеу барысында анықталған фитофагтардың түрлік құрамы 227 түрді қамтиды, оның ішінде 54 түр қалың қанатты зиянкестерге тиесілі. Ал алма бақтарында және жабайы жеміс ағаштары өсетін ормандардағы жергілікті энтомофагтар популяциясының түрлік құрамы 247 түрді, оның ішінде 33 түрі қалың қанатты зиянкестерге маманданған паразиттер болып табылады.
Алма жеміс құрттарына қарсы мамандандырылған энтомофаг – Masturus ridens түрі анықталды, ол бақтарда алма жеміс құрттарына қарсы өсіру және қолдану үшін перспективалық паразит болып табылады.
- Жоба жетекшісі, PhD: З.Б. Бекназарова
- Аға ғылыми қызметкер, к.б.н.: Б.К. Копжасаров
- Аға ғылыми қызметкер, к.б.н.: Ж.М. Исина
- Аға ғылыми қызметкер, к.б.н.: И.И. Темрешев
- Зейінді ғылыми қызметкер: А.М. Чадинова
- Зейінді ғылыми қызметкер: Х.И. Шанимов
- Зейінді ғылыми қызметкер: А.М. Сарбасова
- Ғылыми қызметкер: А.Е. Койгельдина
- Ғылыми қызметкер: Б.Б. Нугманов
- Ғылыми қызметкер: Б.Ж. Найманова
- Кіші ғылыми қызметкер: Э.А. Джубатова